Intimiteit en seksualiteit bij dementie

Gepubliceerd op: 28-04-2026

In deze blog neem ik je mee in één van de basisbehoefte van de mens; intimiteit en seksualiteit. Mijn naam is Monique Dekker, ik ben werkzaam als casemanager dementie bij Geriant en blog op persoonlijke titel.

Intimiteit en seksualiteit, twee verschillende behoeften, die vaak met elkaar verbonden zijn in een relatie. Deze behoeften dragen voor de meeste mensen bij aan kwaliteit van leven. Als we het hebben over intimiteit dan gaat het over de verbinding met elkaar. Het kunnen delen van gevoelens. Nabijheid. Vertrouwen. Jezelf kunnen zijn bij de ander.

Seksualiteit richt zich op seksuele handelingen en gevoelens. Het zijn behoeften die vrijwel iedereen kent vanuit zijn eigen leven. Deze behoeften komen we ook tegen als zorgprofessionals in de ouderenzorg. Onderwerpen die moeilijk kunnen zijn om te bespreken, omdat ze persoonlijk zijn. Het zijn wel onderwerpen die aandacht kunnen vragen, zeker wanneer een ziekte als dementie veranderingen brengt in de (individuele) behoeften.

Veranderen van levensrollen door dementie

In de praktijk zie ik geregeld een verschuiving van levensrollen ontstaan als gevolg van dementie. Zowel de rol van de persoon met dementie als de rollen van de naasten kunnen veranderen.

Voor de persoon met dementie kan het voorkomen dat de (gelijkwaardige) partnerrol verandert of deels verloren gaat, bijvoorbeeld doordat er meer aansturing door de partner nodig is. Ook de levensrol van ouder, werknemer of vriend kan anders worden. Deze veranderingen kunnen ervoor zorgen dat iemand zijn eigen ik verliest. Dit kan gevoelens van angst of verdriet geven. Het kan ook leiden tot verwarring.

De naaste kan (uiteindelijk) steeds meer in de rol van zorgverlener komen. Het kan dan best lastig zijn om elkaar dan nog als ‘gelijkwaardig’ te zien in de relatie. Hierdoor kan het ook moeilijker worden om ruimte te geven aan intimiteit en seksualiteit, wanneer de partnerrol minder of niet meer aanwezig is.

Casus: weer dichter bij elkaar

‘Onze relatie verandert door de dementie...’ We hebben inmiddels meerdere gesprekken gehad. Jullie zijn nog relatief jong, begin 70. Een jaar geleden is de diagnose dementie gesteld. In deze gesprekken hebben we elkaar leren kennen. Beetje bij beetje nam het vertrouwen en de ruimte om dingen te bespreken toe en vertellen jullie meer persoonlijke dingen.

In een van de gesprekken breng ik het onderwerp ‘intimiteit’ ter sprake. Dit doe ik door te benoemen dat ik in mijn werk als casemanager dementie vaak hoor dat de rollen binnen een relatie kunnen veranderen. Bijvoorbeeld doordat de partner meer moet aansturen of helpt bij wassen/aankleden. De partnerrol kan daardoor veranderen in een zorgverlenersrol, waardoor ook de intimiteit kan veranderen.

Je kijkt me aan, en richt dan je blik op de tafel. Je vertelt me: ‘Ik merk wel dat de intimiteit anders is dan vroeger. En dan heb ik het niet alleen over de gezellige nachten die we hadden.’ Je kijkt me aan en ik zie dat je wat ontspant. ‘Ik mis de intimiteit zoals het vroeger was, de wederkerigheid en de emotionele verbinding.’ Je legt me uit dat je vooral doelt op de liefdevolle aanrakingen; de kus wanneer je partner thuis kwam; de knuffels. Het fysieke contact dat jullie hadden.

Naar aanleiding van mijn vragen vertel je mij dat jullie op een prettig seksleven terugkijken. Je lacht er een beetje om. Ook dat is met het ouder worden veranderd. Je partner lacht mee, en bevestigt wat je zegt.

We bespreken met elkaar hoe jullie de intimiteit weer kunnen versterken. Wat zijn fijne herinneringen aan vroeger? Wat deden jullie vroeger dat jullie prettig vonden? Welke van deze dingen zouden jullie nu weer willen oppakken? Muziek? Geuren? Voedsel? Het bewust oppakken van deze zaken kan de partnerrol versterken, waardoor de verbinding en intimiteit kunnen toenemen. We sluiten het gesprek af. Je kijkt me met grote ogen aan, en zegt: ‘Ik had eigenlijk niet verwacht dat we dit ook konden bespreken. Het lucht me zo op en het helpt me om het te kunnen delen.’

Het gesprek daarna vertel je mij dat jullie weer wat dichter bij elkaar staan. Jullie geven elkaar weer een kus bij weggaan en thuiskomst. Jullie zetten vaker muziek aan waar jullie samen graag naar luisterden. Het was heel waardevol voor jullie beiden om dit te kunnen bespreken. Daarnaast is er, naast de aansturing en zorg, weer aandacht voor elkaar gekomen op een manier die jullie prettig vinden. Als echtpaar.

Dit betreft een fictieve casus.

Verandering in behoeften door dementie

In de casus staat het veranderen van levensrollen als gevolg van dementie centraal. Daarbij wordt ingezoomd op het gemis van intimiteit en verbinding vanuit de partnerrol. Er wordt gekeken naar hoe fijne momenten samen weer kunnen worden teruggebracht, zodat er opnieuw nabijheid kan ontstaan. Hierdoor komt er weer meer aandacht voor de partnerrol.

In de praktijk hoor ik situaties waarin seksuele behoeften veranderen als gevolg van dementie. Zo kan het voorkomen dat de ene partner (opnieuw) behoefte heeft aan seks, terwijl de ander dit niet (meer) wenst of die behoefte niet meer ervaart vanuit een verzorgende rol. Ook kunnen de wensen van partners niet meer op elkaar aansluiten, waardoor grenzen moeilijker worden gerespecteerd. Dit kan zich uiten in een afname van de behoefte, bijvoorbeeld door initiatiefverlies, maar ook in een toename door geheugenproblematiek of ontremming. Daarnaast kan dementie leiden tot eisend gedrag of juist een verminderde respons op aanraking, waardoor de seksuele behoefte en beleving in de relatie veranderen.

Gesprek voeren over intimiteit en seksualiteit

Wat mij in de praktijk helpt, is om het een paar gesprekken na de kennismaking bespreekbaar te maken. Ik geef dan uitleg over het veranderen van rollen en hoe dit voor zowel de persoon met dementie als de partner anders kan worden. Vervolgens benoem ik dat dit gevolgen kan hebben voor de relatie en de verbinding die je met elkaar hebt. Hierdoor kan ook intimiteit veranderen. Ik geef aan dat er ruimte voor is om dat te bespreken als de behoefte er is. Dit vond ik in het begin heel lastig. Het is een heel persoonlijk onderwerp wat binnen onze maatschappij lastig is om met anderen te delen. Het is niet iets dat je even tussen neus en lippen door met anderen bespreekt.

Het heeft mij geholpen om aan mijn gesprekspartner(s) te benoemen dat het een intiem onderwerp is dat ook voor mij lastig kan zijn te bespreken. Ik heb aangegeven dat ik graag wil helpen en meedenken, maar dat ik zelf ook nog wat zoekende ben naar hoe ik dit het beste kan doen. Ik benoem bijvoorbeeld dat we het samen aangaan en gaan onderzoeken wat kan helpen. Inmiddels merk ik dat het steeds gemakkelijker gaat. Het is echt een kwestie van doen en ervaringen opdoen.

Wat kun je adviseren als casemanager?

Het is belangrijk om er over te blijven praten met elkaar. Dit kan met ondersteuning van een professional. Denk aan de huisarts seksuoloog of een psycholoog. Je kunt meedenken over andere vormen van intimiteit die voor beiden prettig zijn, zoals knuffelen of aanraken. Afleiding kan daarbij helpen om de focus (tijdelijk) van seksualiteit weg te nemen. Benadruk dat iemand zijn eigen grenzen mag blijven aangeven. Grenzen zijn belangrijk, ook als de veranderingen voortkomen uit een ziekte als dementie.