De kracht van kunst: gezien worden en meedoen

Toen Irma in 2021 de diagnoses Alzheimer en Parkinson kreeg, veranderde haar toekomstbeeld ingrijpend. ‘Ik had eigenlijk een heel ander vooruitzicht voor mijn pensioen, maar dat pakte anders uit’, vertelt ze. Ze was altijd actief geweest: als werknemer, moeder en iemand die graag betrokken was bij de wereld om haar heen. Na haar diagnose voelde ze vooral frustratie, boosheid en verdriet. ‘Ik kon mijn emoties niet goed kwijt. Ik kon ook niet meer alleen naar buiten.’

Via Combiwel kwam Irma in contact met Cordaan en het ambulant kunstteam. Ze hield altijd al van kunst, maar had zelf nooit een penseel vastgehouden. ‘In het begin durfde ik niet te zeggen dat ik kunstenaar was. Het was meer plonzen met verf, dingen recyclen en voorwerpen maken.’ Door haar samenwerking met kunstenaar Sella Molenaar veranderde dat. ‘Nu vind ik dat ik echt een kunstenaar ben.’

Kunst als middel om jezelf opnieuw te ontdekken

Sella en Irma werken inmiddels ruim een jaar samen. De samenwerking gaat verder dan schilderen alleen. ‘Het begon met technieken leren en experimenteren’, vertelt Sella. ‘Maar gaandeweg ontdekten we dat het veel meer ging over Irma’s zelfvertrouwen en haar plek innemen als kunstenaar.’

Samen maakten zij een website, ontwikkelden ze visitekaartjes en onderzochten ze mogelijkheden om Irma’s werk te laten zien. Daarmee werd haar wereld groter. ‘Vroeger had ze haar hond als aanleiding om gesprekken met mensen buiten te voeren. Nu loopt ze met flyers rond, komen mensen haar kunst bekijken en verschijnt haar werk in buurtkranten’, vertelt Sella.

Voor Irma betekent kunst vooral een manier om verbonden te blijven met de wereld. ‘Ik kan nu niet meer de barricades op, maar wat ik doe is eigenlijk het buiten naar binnen halen en mijn binnenwereld naar buiten brengen.’ Maatschappelijke onderwerpen, herinneringen en gevoelens krijgen een plek op het doek. Ook haar Amsterdamse omgeving inspireert haar. Dankzij een fietsmaatje op een dubbele fiets ontdekt ze opnieuw plekken in de stad. ‘Die indrukken leg ik vast in mijn schilderijen. Het is een soort fotoreportage, maar dan op doek.’

Niet de ziekte, maar de mens staat centraal

Binnen het ambulant kunstteam draait het niet om een vast programma, maar om de persoon zelf. ‘Mijn uitgangspunt is altijd: wat past bij deze persoon? Wat wordt gevraagd? Wat wil de deelnemer zelf?’ zegt Sella. ‘Het is geen one size fits all-methode. Het gaat van mens tot mens.’

Volgens Sella hoeft iemand geen ervaren kunstenaar te zijn. ‘Ik geloof dat ieder mens creatief is en behoefte heeft aan een vorm van zelfexpressie.’ Irma herkent dat. ‘Voorheen dacht ik: kunst is alleen wat in een museum hangt, waar mensen theorieën over hebben. Daar voelde ik mij ver vanaf staan. Nu denk ik: kunst is kunst als ik zeg dat het kunst is.’

De kracht van de creatieve relatie

Voor Irma betekent de samenwerking met Sella veel meer dan een creatieve activiteit. ‘Als Sella er niet zou zijn, zou ik misschien wel instorten.’ Het uitkijken naar iets betekent veel voor haar. ‘Sella vertegenwoordigt voor mij ook de buitenwereld. Zij trekt mij als het ware weer een beetje die buitenwereld in.’

Sella ziet haar rol vooral als iemand die mogelijkheden helpt ontdekken. ‘Ik heb niet het gevoel dat ik Irma alleen technieken leer. Ik stimuleer haar vooral om te blijven experimenteren.’ Dat vraagt volgens haar niet alleen kunstenaarschap, maar ook interesse in mensen. ‘Je hoeft geen coach of therapeut te zijn, maar je moet wel kunnen omgaan met de complexiteit van het leven en met verschillen tussen mensen.’

De grootste verandering die zij bij Irma ziet, zit in zelfvertrouwen en eigenaarschap. ‘Waar Irma vroeger voorzichtig was en haar werk kleiner maakte dan het was, hoor ik haar tegenwoordig zichzelf complimenten geven. Ze gunt zichzelf nu een plek in de wereld.’

Eigen regie als vertrekpunt

Madelon van Riel, projectleider bij Cordaan, legt uit dat het traject begint bij de behoefte van de deelnemer. Matchmakers gaan bij mensen thuis in gesprek: wat is de wens, de behoefte of soms de frustratie? Wat zou iemand graag willen doen? Soms is de vraag heel concreet, soms gaat het om samen ontdekken welke kunstvorm passend is.

Cordaan werkt inmiddels met een groot netwerk van kunstenaars. Op basis van het gesprek maakt de matchmaker een selectie. De deelnemer kiest vervolgens zelf met welke kunstenaar hij wil werken. ‘In principe kiest de deelnemer zijn eigen kunstenaar uit’, zegt Madelon. ‘Dat sluit heel mooi aan bij de behoefte aan autonomie en zeggenschap.’

De effecten verschillen per persoon. Bij de een gaat het om zelfvertrouwen, bij een ander om herinneringen, verwerking of opnieuw verbinding maken met de omgeving. Madelon noemt het voorbeeld van een vrouw met dementie die door oorlogsherinneringen niet meer naar haar dagbesteding kon. Door haar te koppelen aan een stadshistoricus ontstond een nieuw perspectief. Samen maakten zij een boekje met verhalen en foto’s uit de buurt. Daardoor kreeg zij weer grip op haar omgeving en kon zij terugkeren naar de dagbesteding. ‘Het doel is dan heel anders dan bij Irma, maar het draagt allemaal bij aan een volgend stukje op iemands horizon.’ 

Kunst als onderdeel van goede dementiezorg

De samenwerking tussen kunstenaars en zorgprofessionals blijft maatwerk. Kunstenaars werken zelfstandig en hebben geen toegang tot zorgdossiers. Dat vraagt om goede afstemming en aandacht voor privacy. ‘De kunstenaar moet op de hoogte blijven van belangrijke ontwikkelingen, maar tegelijkertijd willen we de privacy goed bewaken’, zegt Madelon.

Ook over financiering bestaan volgens haar misverstanden. ‘Veel mensen denken dat kunstenaars dit vrijwillig doen, maar dat is niet zo. Het is gewoon een betaalde functie.’ De financiering verloopt via reguliere zorg, de zorgindicatie Wmo of Wlz. Cordaan werkt daarnaast samen met het Lang Leve Kunst Fonds aan een toolkit om de aanpak ook voor andere organisaties beschikbaar te maken.

‘Je blijft zien wat er nog mogelijk is’

Voor Irma is de waarde van kunst duidelijk: het geeft haar een doel, plezier en het gevoel dat ze nog steeds onderdeel is van de samenleving. ‘Ik wil nog steeds grenzen verleggen. En dat gun ik een ander ook.’ Volgens Sella zit de kracht van kunst in verbinding. ‘Kunst verbindt je met jezelf, maar ook met de wereld om je heen en met wat er nog allemaal mogelijk is.’ Madelon ziet vooral de verhalen die door kunst zichtbaar worden. ‘Er zijn zoveel verhalen van mensen die soms onzichtbaar blijven. Kunst helpt om die verhalen op te halen en te delen.’